Ks. Franciszek Blachnicki
KOMENTATOR
W: Wprowadzenie do liturgii. Pozna-Warszawa-Lublin, Ksi璕arnia 鈍. Wojciecha, 1967, s. 143-160.

drukuj               
(dokument z oryginaln
numeracj stron)

    I.   GENEZA FUNKCJI KOMENTATORA LITURGICZNEGO
  II.   CEL I NATURA NOWEJ FUNKCJI LITURGICZNEJ
III.   ZADANIA SZCZEG茛OWE I WSKAZANIA PRAKTYCZNE
BIBLIOGRAFIA

 

   Jeste鄉y dzi 鈍iadkami bardzo ciekawego i rzadkiego w dziejach liturgii procesu: powstawania i stopniowego przyjmowania si nowej funkcji w zgromadzeniu liturgicznym. Na przestrzeni kilkunastu minionych wiek闚 spotykali鄉y si ze zjawiskiem zaniku pewnych tradycyjnych funkcji liturgicznych, z pr鏏ami ich wznowienia, ale procesu powstawania nowych funkcji nie obserwowali鄉y chyba od czasu wprowadzenia stopni 鈍i璚e lektor闚 i kantor闚.

   Nie nale篡 si wi璚 dziwi, 瞠 z powstawaniem nowej funkcji liturgicznej, kt鏎ej sama nazwa „komentator” jest sporna i problematyczna i wskutek tego u篡wana cz瘰to w cudzys這wie – wi捫 si r騜ne trudno軼i i opory.

   „Zadanie «komentatora» – stwierdza jeden z autor闚  1  – jest nowe, delikatne i sporne. Jego wyst徙ienie w liturgii wzbudza niemi貫 zdziwienie. Nie tylko dlatego, 瞠 jest ono nowo軼i dla przywi您anego do tradycji uczucia religijnego. Jest ono tak瞠 trudne samo w sobie i wystawione na niebezpiecze雟two r騜nych niezr璚zno軼i i b喚dnych poci庵ni耩. Dlatego opinia publiczna wykazuje w swoich reakcjach zrazu brak zrozumienia a czasami nawet nie篡czliw abnegacj”.

   Skargi na komentator闚 s tak瞠 u nas zjawiskiem dosy cz瘰tym. W wi瘯szych miastach, gdzie pr鏏uje si wprowadza t funkcj, mo積a spotka wiernych wytr帷onych z ram swej stereotypowej pobo積o軼i niedzielnej, szukaj帷ych nowego ko軼io豉, w kt鏎ym by „nie przeszkadzali”. M這dzie wypowiadaj帷a si o swoim uczestnictwie we mszy 鈍. w ankiecie przeprowadzonej przez ks. T. Ry趾  2  domaga si wprawdzie t逝maczenia i obja郾ienia mszy 鈍., ale nie w jej trakcie, lecz w osobnych kazaniach. R闚nocze郾ie protestuje przeciw zbytniej ingerencji kap豉na prowadz帷ego przez natr皻ne obja郾ienia, dyrygowanie, czytanie wielu modlitw, albowiem to rozprasza i denerwuje.

   O. W鎩cik zestawia tak oto litani skarg na „kochanych komentator闚”, kt鏎zy w niejednym wypadku psuj ca貫 nabo瞠雟two:

   „Bez przestanku: uwagi, wyja郾ienia, komenderowanie, karcenie dzieci przed konsekracj, zwracanie uwagi po konsekracji, przyg逝szanie celebransa, odmawianie paciork闚 lub 酥iew pie郾i niezgodnych z dan cz窷ci mszy 鈍. Ruch, zgie趾, uwaga ci庵le odrywana od tajemnicy o速arza; Msza 鈍. ledwo dostrzegalna tam, gdzie w odleg造m prezbiterium – a na ambonie «przewodniczy» wymowny «kaznodzieja». Gdzie sacrum silentium? gdzie skupienie? gdzie modlitwa i jakie prze篡cie?”  3 .

   Obok tych skarg trzeba jednak瞠 tak瞠 zanotowa fakt, 瞠 pozycja komentatora umacnia si coraz bardziej zar闚no w prawodawstwie liturgicznym Ko軼io豉, jak i w praktyce, odnowy liturgicznej w terenie. Dyskusja dawno ju wysz豉 poza pytanie o sam racj bytu komentatora w zgromadzeniu liturgicznym. Chodzi tylko o to, aby komentator nale篡cie poj掖, przygotowa i wykona swoje zadanie. Chodzi o to, aby zw豉szcza kap豉ni-duszpasterze u鈍iadomili sobie, 瞠 funkcja komentatora jest funkcj odpowiedzialn i powa積, wymagaj帷 starannego przygotowania. Trzeba walczy o to, aby jak najszybciej znikn掖 abusus podejmowania si komentarza liturgicznego przez kap豉na kompletnie nieprzygotowanego, wykazuj帷ego ra膨c ignorancj ducha i struktury liturgii mszalnej. Taki kap豉n przez sw鎩 „komentarz” w zgromadzeniu liturgicznym wyrz康za spustoszenie jak przys這wiowy s這 w sklepie z porcelan.

   Zadaniem tego artyku逝 jest u豉twienie zrozumienia istoty, celu i znaczenia oraz sposobu wykonywania funkcji komentatora liturgicznego zgodnie z duchem liturgii i 篡czeniem Ko軼io豉 wyra穎nym w jego prawodawstwie liturgicznym. Pierwsza cz窷 zajmie si genez tej funkcji liturgicznej, druga okre郵i jej istot, cel i zadanie, trzecia wreszcie poda wskazania praktyczne dotycz帷e sposobu jej nale篡tego wykonywania.


    I.   GENEZA FUNKCJI KOMENTATORA LITURGICZNEGO

   Potrzeba wprowadzenia komentatora okaza豉 si w nowszych czasach w dw鏂h zw豉szcza coraz cz窷ciej zachodz帷ych sytuacjach duszpasterskich:

   1.  Przy nadzwyczajnych uroczysto軼iach liturgicznych, gromadz帷ych wielk liczb wiernych, jak np. 鈍i璚enia kap豉雟kie, konsekracje ko軼io堯w, bierzmowania, nabo瞠雟twa liturgiczne Wielkiego Tygodnia (zw豉szcza od chwili wprowadzenia zmodyfikowanego porz康ku), msze 鈍i皻e dla wielkich t逝m闚 z okazji pielgrzymek, kongres闚 religijnych itp. Realizm duszpasterski w po陰czeniu z wyczuciem psychologicznym wnet doprowadzi do wniosku, 瞠 nie mo積a stan望 wobec wsp馧czesnego, bardziej wymagaj帷ego cz這wieka z tymi nieraz d逝gimi, skomplikowanymi i niezrozumia造mi obrz璠ami liturgicznymi bez pr鏏y ich udost瘼nienia za pomoc komentatora.

   2.  Przy mszach 鈍i皻ych organizowanych w wi瘯szych parafiach osobno dla dzieci.

   Po stwierdzeniu wpowy窺zych okoliczno軼iach po篡tku i konieczno軼i wprowadzenia komentatora, stopniowo rozszerza si zwyczaj jego stosowania r闚nie w ramach zwyczajnych mszy 鈍. odprawianych w parafiach dla wiernych, zw豉szcza w niedziele i 鈍i皻a  4 .

   Knauber zauwa瘸, 瞠 w zwi您ku z powy窺z genez funkcji komentatora pozostaj pewne mo磧iwe formy jej wypaczenia, ci庵le zagra瘸j帷e. Pierwsza forma, zwi您ana z wyst瘼owaniem komentatora przy nadzwyczajnych uroczysto軼iach, polega na wpadni璚iu w ton kaznodziejskiego patosu albo te w ton przewodnika oprowadzaj帷ego po muzeum staro篡tnych osobliwo軼i. Komentator na mszy dla dzieci mo瞠 przybra postaw „pedagoga na ambonie”, kt鏎y widzi swoje g堯wne zadanie w zaj璚iu uwagi dzieci dla zachowania porz康ku i karno軼i  5 .

   Mo積a tu doda, 瞠 niekiedy stosuj komentatorzy i tego typu obja郾ienia, jak „kap豉n przechodzi teraz na stron lekcji”, albo „kap豉n przykl瘯a”, „kap豉n umywa r璚e” itp.

   Skoro ju komentator pojawi si w zgromadzeniu liturgicznym, zacz皻o szuka dla niego wzor闚 w historii liturgii i tu najpierw przypomniano sobie rol diakona w pierwszych wiekach. Spe軟ia on nie tylko s逝瘺 pomocnicz w stosunku do celebransa, ale sta tak瞠 w s逝瘺ie pobo積o軼i ludu wiernego, reguluj帷 jego postawy i zewn皻rzny porz康ek uczestnictwa w ofierze eucharystycznej. Wzywa wi璚 do kl瘯ania, wstawania, siadania, do uwagi w pewnych momentach, do 酥iewania psalm闚, zwalnia katechumen闚 wzgl璠nie wiernych na ko鎍u zgromadzenia  6 . Wprawdzie diakon w liturgii rzymskiej nie spe軟ia nigdy roli „diakona modlitewnego” (Gebetsdiakon), kt鏎ego zadaniem by這by wspieranie modlitwy wiernych i pobudzanie, zach璚anie do niej  7 , to zadanie bowiem, inaczej ni w liturgiach wschodnich, zastrze穎ne by這 wy陰cznie celebransowi. Dlatego te dzisiejszy komentator w tym zakresie swoich zada nie mo瞠 powo造wa si na „sukcesj” diako雟k. Na pewno jednak cz窷 jego zada wywodzi si z tej tradycji. W zwi您ku za z wznowieniem tej tradycji nasuwa si refleksja, czy nienale篡te wykorzystanie funkcji diakona w s逝瘺ie pobo積o軼i ludu w liturgii rzymskiej nie sta這 si z czasem, obok obco軼i j瞛yka, jednym z powod闚 zaniku czynnego uczestnictwa wiernych w liturgii?

   By mo瞠, 瞠 ta refleksja nasun窸a si ojcom soboru trydenckiego, skoro w dyskusjach przygotowawczych nad odnow liturgii wysun瘭i projekt przydzielenia funkcji sprawowanej dawniej przez diakon闚 ni窺zym 鈍i璚eniom. Konkretnie proponowano, aby egzorcy軼i na spos鏏 jakiego ceremoniarza kierowali przez g這郾e wezwania postawami ludu i jego gestami liturgicznymi, jak np. znaki krzy瘸, bicie si w piersi itp.

   Ten projekt z powodu braku czasu nie by jednak瞠 dyskutowany na sesji og鏊nej. Szkoda, bo inaczej mo瞠 ju sob鏎 trydencki sta豚y si godzin narodzin komentatora liturgicznego  8 .

   Sob鏎 trydencki w inny jednak瞠 spos鏏 wp造n掖 na powstanie funkcji liturgicznej komentatora, przez to mianowicie, 瞠 nakaza obja郾ia ludowi w jego j瞛yku teksty i ceremonie mszy 鈍. oraz innych sakrament闚. Nakaz ten najprawdopodobniej dotyczy nie tylko katechezy liturgicznej udzielanej w ramach kaza i przed ceremoniami, ale r闚nie poucze udzielanych w trakcie akcji liturgicznej  9 .

   Okres potrydencki to okres katechizm闚 i intensywnej katechizacji. Ta katechizacja, nastawiona kontrowersyjnie i wskutek tego racjonalistyczno-intelektualistycznie, nie jest zwi您ana organicznie z liturgi i oddala si od niej coraz bardziej. Ten jednostronny intelektualizm pot璕uje si jeszcze z ko鎍em wieku XVIII i w wieku XIX pod wp造wem pr康闚 epoki o鈍iecenia oraz teologii neoscholastycznej.

   Zwrot do liturgii przynosi dopiero nowoczesny ruch liturgiczny. W krajach j瞛yka niemieckiego, w pierwszej fazie tego ruchu, pr鏏owano zbli篡 liturgi do ludu przez t逝maczenie msza逝 i danie go do r瘯i wiernym. W ten spos鏏 nie osi庵ni皻o jednak bezpo鈔edniego i spo貫cznego prze篡wania liturgii w zgromadzeniu liturgicznym. Zgromadzenie to by這 nie tyle spo貫czno軼i liturgiczn, co sum jednostek, z kt鏎ych ka盥a w陰cza豉 si bezpo鈔ednio w akcj liturgiczn przy o速arzu za po鈔ednictwem swego mszalika.

   W krajach roma雟kich ruch liturgiczny poszed inn drog. Akcent po這穎no nie na mszaliki, ale na prze篡cie spo貫czno軼i liturgicznej. I tutaj wnet poznano wielk i niezast徙ion rol przewodnika modlitwy liturgicznej zgromadzenia wzgl璠nie komentatora, kt鏎y swoim 篡wym s這wem nawi您uje 陰czno嗆 z akcj liturgiczn na o速arzu, wprowadzaj帷 zebranych do 篡wego wsp馧uczestnictwa  10 . Odkryto, 瞠 „ju sama jego obecno嗆 stwarza potrzebne poczucie wsp鏊noty oraz utrzymuje i zapewnia pobo積e skupienie”  11 .

   W ten spos鏏 wprowadzony do zgromadzenia liturgicznego komentator przez pewien okres by jeszcze przedmiotem spor闚 i dyskusji. Wielu spogl康a這 na niego jak na mniej lub wi璚ej podejrzany „eksperyment liturgiczny”.

   Wydany w roku 1956 przez episkopat francuski „Directoire pour la pastorale de la messe à l'usage des diocèses de France” stanowi chyba pierwsz powa積iejsz wypowied oficjaln hierarchii, reguluj帷 rol komentatora w zgromadzeniu liturgicznym. Nie u篡waj帷 samego wyra瞠nia „komentator” dokument ten, omawiaj帷 w pierwszej cz窷ci wa積o嗆 i r騜ne rodzaje katechezy liturgicznej, wymienia w鈔鏚 nich tak瞠 tzw. monitions, maj帷e swoje miejsce w trakcie celebry liturgicznej. Te monitions omawia dyrektorium dok豉dniej w artyku豉ch 84 do 91. Zasady tam sformu這wane po raz pierwszy s podstaw wszystkich p騧niejszych oficjalnych orzecze Ko軼io豉 w tej sprawie.

   W豉軼iw godzin narodzin urz璠u komentatora liturgicznego stanowi wydanie Instrukcji Kongregacji Obrz璠闚 o muzyce sakralnej i liturgii w dniu 3 wrze郾ia 1958 r.  12 

   Instrukcja ta oficjalnie wprowadza nowy urz康 liturgiczny do ko軼ielnego porz康ku s逝瘺y Bo瞠j i daje mu podstaw prawn. Warto tu przytoczy w ca這軼i punkt 96 tej Instrukcji, kt鏎y mo積a nazwa Magna charta urz璠u komentatora, albowiem w toku dalszych rozwa瘸 b璠ziemy si ci庵le do tego dokumentu odwo造wali:

   „Czynny udzia wiernych zw豉szcza we Mszy 鈍i皻ej i w niekt鏎ych czynno軼iach liturgicznych bardziej zawi造ch, 豉twiej b璠zie osi庵n望, je瞠li wyst徙i jaki „komentator”, kt鏎y by w odpowiedniej chwili kilku s這wami obja郾i same obrz璠y, modlitwy i czytania celebransa lub pos逝guj帷ych, a przy tym kierowa zewn皻rznym uczestnictwem wiernych, ich odpowiedziami, modlitwami i 酥iewem.
   Taki komentator jest dopuszczalny przy zachowaniu nast瘼uj帷ych norm:
   a)  Wypada, by obowi您ek komentatora pe軟i kap豉n lub co najmniej kleryk; w braku tych瞠 mo瞠 by m篹czyzna 鈍iecki, wzorowych obyczaj闚 i dobrze przygotowany. Niewiasta nie mo瞠 nigdy pe軟i roli komentatora; z konieczno軼i mog豉by tylko prowadzi 酥iew i modlitwy wiernych.
   b)  Komentator, kap豉n lub kleryk, ma by ubrany w kom輳, sta b璠zie w prezbiterium lub przed balustrad, wzgl璠nie na ambonie czy na podwy窺zeniu; 鈍iecki niech stanie wobec wiernych na odpowiednim miejscu, ale poza prezbiterium i poza ambon.
   c)  Wyja郾ienia i wskaz闚ki (monitiones) komentatora powinny by przygotowane na pi鄉ie, nieliczne, umiarkowane, przejrzyste, w odpowiednim czasie spokojnym g這sem wypowiedziane; niech nigdy nie g鏎uj nad modlitwami celebranta (orationibus... numquam superponantur), s這wem, tak nale篡 je u這篡, aby dla pobo積o軼i wiernych by造 pomoc, a nie uszczerbkiem.
   d)  W przewodniczeniu modlitwom wiernych komentator niech pami皻a o przepisach wy逝szczonych w n. 14 c.
   e)  Gdzie Stolica 鈍. zezwoli豉 po od酥iewaniu episto造 i ewangelii po 豉cinie odczyta te same teksty r闚nie w j瞛yku ojczystym, komentator nie mo瞠 w tym wypadku zast徙i celebransa, diakona, subdiakona ani lektora.
   f)  Komentator niech zwa瘸 na kap豉na odprawiaj帷ego i tak niech towarzyszy 鈍i皻ej czynno軼i, by jej nie op騧nia ani nie przerywa; ca豉 akcja liturgiczna powinna wypa嗆 harmonijnie, godnie i pobo積ie.”

   Powy窺ze przepisy Instrukcji z 3 IX 1958 pozostaj do dzi normatywne dla spe軟iania funkcji komentatora, o ile w pewnych szczeg馧ach nie zosta造 zdezaktualizowane przez soborow Konstytucj o liturgii wzgl璠nie wydane na jej podstawie nowe przepisy liturgiczne. O tych pewnych zmianach b璠zie mowa poni瞠j.

   Sama Konstytucja o liturgii nie wnosi nic nowego do okre郵enia roli komentatora w stosunku do Instrukcji. Sankcjonuje jednak jej postanowienia, stwierdzaj帷 w art. 29, 瞠 komentatorzy (obok ministrant闚, lektor闚 i cz這nk闚 ch鏎u) spe軟iaj prawdziw funkcj liturgiczn. Dla samego wype軟ienia funkcji komentatora ma oczywi軼ie Konstytucja o liturgii ogromne znaczenie, albowiem musi ona by sprawowana w jej duchu, z uwzgl璠nieniem nowych i g喚bszych spojrze na istot liturgii, zgodnie z jej terminologi (np. w podziale mszy 鈍. na liturgi s這wa i liturgi eucharystyczn) i r騜nymi szczeg馧owymi postanowieniami.

   Mo積a by uwa瘸 art. 35c Konstytucji za pewne zagro瞠nie funkcji komentatora. Artyku ten brzmi:

   „Nale篡 tak瞠 usilnie k豉嗆 nacisk na katechez 軼i郵e liturgiczn, a i podczas wykonywania obrz璠闚, je瞠li zachodzi potrzeba, przewidzie kr鏒kie pouczenia. Ma je podawa, byle w odpowiednich momentach, kap豉n lub inna osoba kompetentna, w s這wach uprzednio uj皻ych na pi鄉ie lub te podobnych”.

   W my郵 tego artyku逝 pouczenia (monitiones) maj otrzyma miejsce oficjalne w liturgii przez umieszczenie w ksi璕ach liturgicznych i maj by wyg豉szane przez celebransa lub inn osob kompetentn, przez co nale篡 rozumie g堯wnie diakona. Nic nie stoi jednak na przeszkodzie, aby za t osob kompetentn uwa瘸 tak瞠 w stosunku do niekt鏎ych poucze w豉郾ie komentatora  13 .

   W podsumowaniu powy窺zych rozwa瘸 mo積a wi璚 stwierdzi, 瞠 w wyniku d逝窺zego procesu ewolucyjnego podyktowanego potrzebami ruchu odnowy liturgicznej komentator zaj掖 swoje sta貫, przepisami prawno-liturgicznymi Ko軼io豉 zabezpieczone i unormowane miejsce w鈔鏚 os鏏 maj帷ych wyznaczone role w zgromadzeniu liturgicznym.

 


  II.   CEL I NATURA NOWEJ FUNKCJI LITURGICZNEJ

   Zasadniczy cel nowej funkcji jasno okre郵a zaraz na wst瘼ie punkt 96 Instrukcji z 1958 roku.

   „Czynny udzia wiernych, zw豉szcza we mszy 鈍. i w niekt鏎ych czynno軼iach liturgicznych bardziej zawi造ch b璠zie 豉twiej osi庵n望, je瞠li wyst徙i jaki komentator”.

   Chodzi wi璚 o czynny udzia wiernych w liturgii, o ow actuosa participatio, b璠帷 g堯wn trosk Ko軼io豉 w d捫no軼i do odnowy liturgii, tak mocno podkre郵on w Konstytucji soborowej. Ten czynny udzia wiernych jest celem a funkcja komentatora 鈔odkiem do jego osi庵ni璚ia.

   Z powy窺zego wynika zasadniczo s逝瞠bny i narz璠ny charakter tej funkcji. Trzeba j okre郵i jako pokorne ministerium, diakonia, i trzeba jej strzec przed wypaczeniem w kierunku w豉dczego kierowania i dyrygowania. Jako s逝瞠bna funkcja komentatora nie jest przede wszystkim funkcj konieczn w zgromadzeniu liturgicznym. Komentator mo瞠 by dopuszczony, admitti potest, je瞠li rzeczywi軼ie pomaga wiernym do czynnego i nale積ego uczestnictwa. Lepiej zrezygnowa z jego pos逝gi, gdyby mia j wype軟ia niew豉軼iwie, gdyby raczej mia rozprasza lub przeszkadza, gdyby nie by這 osoby odpowiedniej lub gdyby nie mia豉 ona czasu na konieczne przygotowanie si. Komentator nie jest potrzebny ad esse czynnego uczestnictwa wiernych w liturgii, ale tylko ad melius esse i dlatego staje si on niepotrzebny a nawet szkodliwy, je瞠li faktycznie nie przyczynia si do zaistnienia owego melius esse. Postawa s逝瞠bna, podporz康kowana komentatora musi si wyra瘸 zar闚no w odniesieniu do o速arza, do celebransa i sprawowanego przez niego misterium, jak i w stosunku do zgromadzenia wiernych  14 .

   Zadania komentatora okre郵a Instrukcja bli瞠j przy pomocy poj耩 interpretarimoderari.

   Termin interpretari okre郵a bli瞠j s逝瞠bny charakter funkcji komentatora w odniesieniu do o速arza. Nie chodzi tu o interpretari w sensie t逝maczenia z obcego j瞛yka, ale w sensie: wyja郾i, wyk豉da. Jako przedmiot za tych obja郾ie podaje Instrukcja wyra幡ie ritus ipsos. Nie oczekuje si od komentatora subiektywnych refleksji, „komentarzy” (tu okazuje si problematyczno嗆 nazwy „komentator”) nawet oryginalnych, subtelnych, interesuj帷ych i g喚bokich – lecz ujawnienia, ukazania, udost瘼nienia obiektywnej tre軼i zawartych w danym obrz璠zie czy w tek軼ie liturgicznym. Komentator musi si czu zwi您any czy zobowi您any obiektywn tre軼i liturgii i musi t tre嗆 poznawa z solidnych opracowa teologiczno-historycznych. S這wem musi podchodzi do liturgii w postawie pe軟ej szacunku, jako do 廝鏚豉 objawienia i dokumentu tradycji Ko軼io豉, w postawie w豉軼iwej w og鏊e g這sicielom s這wa Bo瞠go w Ko軼iele.

   Postaw s逝瞠bn komentatora w stosunku do zgromadzenia wyra瘸 termin moderari. S這wo to wskazuje wprawdzie na kierownictwo, ale sprawowane w duchu 豉godno軼i, umiaru, taktu i delikatno軼i oraz szacunku. Instrukcja unika celowo mocniejszych termin闚 w rodzaju regere, dirigere lub gubernare  15 .

   S逝瘺 komentatora w zgromadzeniu liturgicznym b璠ziemy mogli okre郵i jeszcze dok豉dniej w swoim celu i w swojej naturze, je瞠li zastanowimy si nad ostatecznym uzasadnieniem jej potrzeby.

   Potrzeba ta wynika z samej istoty liturgii oraz uczestnictwa w niej wiernych. Chodzi這by tu szczeg鏊nie o trzy przymioty liturgii, o jej charakter misteryjny, spo貫czny i personalistyczny.

 

   1.  Komentator a charakter misteryjny liturgii

   Liturgia domaga si obja郾iaj帷ego s這wa z samej swojej istoty. Liturgia bowiem w swoich podstawowych i centralnych aktach to misterium, czyli tajemnicza obecno嗆 rzeczywisto軼i Boskiej, nale膨cej do porz康ku nadprzyrodzonego, w rzeczach wzgl璠nie wydarzeniach porz康ku naturalnego, historycznego, przestrzenno-czasowego. Te rzeczy wzgl璠nie wydarzenia naturalne staj si skutecznym znakiem wzgl璠nie symbolem zbawczej obecno軼i rzeczywisto軼i nadprzyrodzonej, nigdy jednak w ten spos鏏, aby by造 one same przez si czytelne i zrozumia貫 dla ludzkiego poznania w tym swoim charakterze. Znak sakramentalny domaga si zawsze jeszcze wyja郾iaj帷ego, 鈍iadcz帷ego s這wa, aby sta si zrozumia造 w swojej funkcji symbolu. Tak np. w 瘸den spos鏏 w chlebie eucharystycznym nie mo積a by rozpozna obecno軼i cia豉 Pa雟kiego, bez pami璚i na sprawiaj帷e przeistoczenie, ale zarazem i wyja郾iaj帷e, objawiaj帷e s這wo Hoc est enim corpus meum.

   Konstytucja o liturgii zaleca wprawdzie w art. 34: „Obrz璠y niech si odznaczaj szlachetn prostot, niech b璠 kr鏒kie i jasne, bez niepotrzebnych powt鏎ze, dostosowane do poj皻no軼i wiernych, aby na og馧 nie potrzebowa造 wielu wyja郾ie”. W d捫eniu do tego uproszczenia obrz璠闚 nie mo積a jednak瞠 p鎩嗆 tak daleko, aby wszelkie obja郾ienia sta造 si zb璠ne. Zawsze bowiem dojdziemy w ko鎍u do tego, co stanowi samo j康ro liturgii, do misterium, kt鏎e z natury swej domaga si wyja郾iaj帷ego i wskazuj帷ego sens symbolu s這wa. Jest rzeczywi軼ie prawd, 瞠 same teksty liturgiczne i obrz璠y ju same w sobie w stosunku do misterium stanowi jakby wewn皻rzn warstw wyja郾iaj帷 i ukazuj帷 jego sens. S one jednak dopiero jakby pierwszym stopniem objawienia si misterium w znaku i symbolu, potrzebny jest jednak瞠 stopie drugi stwarzaj帷y ju bezpo鈔edni pomost pomi璠zy 鈍iatem biblijno-liturgicznych znak闚, a 鈍iadomo軼i aktualnych uczestnik闚 liturgii. Stwarzanie tego pomostu jest w豉郾ie zadaniem komentatora liturgicznego. Zadanie to spe軟ia oczywi軼ie tak瞠 katecheza liturgiczna i homilia mistagogiczna – zawsze jednak瞠 pozostanie wiele miejsca dla komentatora, kt鏎y o tyle jest w lepszym po這瞠niu ni katecheta, kaznodzieja, 瞠 mo瞠 obja郾ia aktualnie, tj. r闚nocze郾ie ze sprawowaniem znaku. Psychologia potwierdzi tutaj, 瞠 po陰czenie spostrze瞠nia wzrokowego z obja郾iaj帷ym s這wem stwarza warunki najkorzystniejsze dla trwa貫go i g喚biej zapadaj帷ego poznania.

   W zwi您ku z powy窺zymi uwagami nale瘸這by uzna za b喚dne zdanie tych, kt鏎zy uwa瘸j funkcj komentatora za przej軼iow konieczno嗆 wynikaj帷 z obco軼i j瞛yka oraz ze staro篡tno軼i, a tym samym nieczytelno軼i dla wsp馧czesnego cz這wieka wi瘯szo軼i obrz璠闚 liturgicznych. Komentator stanie si wi璚 niepotrzebny z chwil wprowadzenia do liturgii j瞛yk闚 narodowych i unowocze郾ienia oraz uproszczenia ceremonii. Pogl康 ten odrzuca ju francuskie Directoire pour la pastorale de la messe wskazuj帷 na fakt, 瞠 w豉郾ie pierwsze wieki, kiedy nie by這 w liturgii problemu obco軼i j瞛yka i obrz璠闚, s okresem rozkwitu katechezy ryt闚 liturgicznych i tzw. katechezy mistagogicznej. Konieczno嗆 obja郾ie liturgicznych wynika z faktu, 瞠 liturgia to misterium a ka盥e misterium z natury swej wymaga inicjacji  16 .

 

   2.  Komentator a charakter spo貫czny liturgii

   Nie odpowiada z pewno軼i duchowi i istocie liturgii taki spos鏏 uczestnictwa wiernych w niej, 瞠 ka盥y w陰cza si indywidualnie w akcj rozgrywaj帷 si przy o速arzu przy pomocy mszalika lub w oparciu o w豉sn tylko 鈍iadomo嗆 i w豉sne przygotowanie. Cho熲y nawet za這篡這 si taki stan idealny, 瞠 ka盥y uczestnik zgromadzenia liturgicznego posiada mszalik i korzysta umiej皻nie z niego, 陰cz帷 si doskonale z kap豉nem-liturgiem, to i tak rezultatem tego nie by豉by idealna forma uczestnictwa w liturgii. Ta ostatnia wymaga bowiem, aby w zgromadzeniu panowa duch jedno軼i i wsp鏊noty, aby wszyscy poczuli si jednym ludem Bo篡m i rodzin dzieci Bo篡ch i aby to prze篡cie wyrazi這 si tak瞠 na zewn徠rz, i aby wszyscy wzajemnie oddzia造wali na siebie w kierunku wytworzenia tego prze篡cia. Zgromadzenie liturgiczne musi si sta 篡wym znakiem Ko軼io豉 i wcieleniem jego istoty, kt鏎 wyrazi 鈍. Pawe w s這wach listu do Efezjan:

   „Jedno cia這 i jeden duch jako wezwani jeste軼ie do jednej nadziei wezwania waszego. Jeden Pan, jedna wiara, jeden chrzest. Jeden B鏬 i Ojciec wszystkich, kt鏎y panuje nad wszystkimi, dzia豉 przez wszystkich i jest we wszystkich nas” (4, 4-6).

   Zgromadzenie liturgiczne stanie si tego rodzaju spo貫czno軼i, jakiej domaga si liturgia z istoty swojej tylko poprzez r騜nego rodzaju mi璠zyosobowe kontakty. Dlatego to ruch liturgiczny przezwyci篹y etap w gruncie rzeczy indywidualistycznej pobo積o軼i liturgicznej „mszalikowej”, szukaj帷 form bezpo鈔ednich i 篡wych kontakt闚 mi璠zyosobowych. W ten spos鏏 odkryto niezast徙ion rol 篡wego s這wa i jego moc spo貫czno-tw鏎cz, tym samym rol komentatora w zgromadzeniu liturgicznym.

   Tak瞠 tutaj nie nale篡 przesadza twierdz帷, 瞠 prawdziwa spo貫czno嗆 liturgiczna nie mo瞠 powsta i istnie bez udzia逝 komentatora, liturgia posiada bowiem jeszcze r騜ne inne mo磧iwo軼i nawi您ania mi璠zyosobowych kontakt闚 pomi璠zy wiernymi a celebransem lub wiernymi pomi璠zy sob. Mo積a jednak瞠 sformu這wa zasad: im wi瘯sza jest liczba cz這nk闚 danego zgromadzenia liturgicznego, im mniej jest ono przygotowane do prze篡wania liturgii, im bardziej posiada jeszcze charakter nie uformowanej masy, im trudniejszy jest bezpo鈔edni kontakt s逝chowo-wzrokowy z o速arzem i celebransem z powodu wielko軼i ko軼io豉 i jego wewn皻rznej architektury – tym potrzebniejsza i po篡teczniejsza b璠zie dzia豉lno嗆 komentatora dla uformowania spo貫czno軼i liturgicznej.

 

   3.  Komentator a charakter personalistyczny liturgii

   Ostatnie i chyba najg喚bsze uzasadnienie znajduje rola komentatora w zgromadzeniu liturgicznym w wymaganiach personalizmu.

   Wsp馧czesna teologia w takich swoich przedstawicielach, jak K. Rahner, O. Semmelroth, E. Schillebeeckx a tak瞠 teologia pastoralna dzi瘯i pracom F. X. Arnolda, uwydatni豉 silnie charakter personalistyczny chrze軼ija雟twa. Jego istotn tre軼i jest spotkanie z Bogiem w Chrystusie i w Duchu 安i皻ym, kt鏎e dokonuje si i aktualizuje za po鈔ednictwem s這wa i sakramentu przez wiar. Uprzywilejowanym miejscem spotkania cz這wieka z Bogiem jest liturgia a urzeczywistnienie tego spotkania jest jej istotnym celem. Aby ten cel osi庵n望, trzeba akcj liturgiczn, zw豉szcza jej cz窷 軼i郵e sakramentaln, ci庵le ukazywa przy pomocy s這wa jako wezwanie Bo瞠, kt鏎e w najg喚bszej swej tre軼i jest oddaniem si Boga cz這wiekowi, a kt鏎e domaga si przyj璚ia przez wiar i przez mi這嗆, czyli przez wzajemne oddanie si cz這wieka Bogu.

   Kszta速owanie uczestnictwa wiernych w liturgii musi wi璚 zmierza przede wszystkim do sta貫go podnoszenia go na p豉szczyzn personaln, jak to wyrazi J. Goldbrunner. Chodzi o to, aby wszystko widzialne w liturgicznych obrz璠ach sta這 si transparentem dla niewidzialnych relacji pomi璠zy Osobami Bo篡mi a osobami ludzi. To stanowi bowiem kryterium chrze軼ija雟kich misteri闚, 瞠by „rzeczowe” relacje pomi璠zy mocami „za鈍iatowymi” a stworzeniem przez odniesienie do Chrystusa nabiera造 charakteru personalnego. Dlatego wierni musz by ci庵le wzywani do aktualizowania personalnych postaw w obliczu personalnego wezwania Bo瞠go. Aby to osi庵n望, nie wystarczy, aby celebrans z osobist pobo積o軼i i 篡w wiar wykonywa liturgi. Musi on jeszcze stale szuka kontaktu ze swoj spo貫czno軼i liturgiczn. Nie jest on bowiem aktorem, kt鏎y wobec zgromadzenia, wzgl璠nie dla niego, odgrywa swoj rol. Kap豉n wraz ze zgromadzeniem wsp鏊nie obchodz liturgiczn uroczysto嗆. Ta uroczysto嗆 za jest podnoszona i utrzymywana na p豉szczy幡ie personalnej przez ka盥e s這wo, kt鏎e bezpo鈔ednio skierowane jest do wiernych i jest przez nich zrozumiane. Tylko bezpo鈔ednie, 篡we i zrozumia貫 s這wo bowiem aktualizuje osobowe kontakty. Takich kontakt闚 nie stwarza t逝macz r闚nocze郾ie dubluj帷y teksty celebransa ani tekst czytany z mszalika.

   S這wo maj帷e stwarza bezpo鈔ednie, mi璠zyosobowe kontakty musi ponadto pozostawa w aktualnym kontakcie z rzeczywisto軼i, na kt鏎 ma wskazywa. Musi ono czasowo z ni wsp馧istnie i musi wyrasta z osobistego zaanga穎wania si w t rzeczywisto嗆. Nie mo瞠 to by „komentarz” niezaanga穎wanego obserwatora czy sprawozdawcy, kt鏎y obja郾ia to, co si dzia這 lub b璠zie dzia這 w przysz這軼i, wzgl璠nie dzieje si obok niego  17 .

   Do powy窺zych uwag odnosz帷ych si do celebry liturgicznej w og鏊e mo積a jeszcze doda, 瞠 celebrans nie zawsze mo瞠 odrywa si od swoich kap豉雟kich czynno軼i, aby nawi您ywa dialog ze zgromadzeniem, nie mo瞠 te r闚nocze郾ie interpretowa w sensie personalistycznego wezwania swoich w豉snych akt闚 i czynno軼i. Tutaj ukazuje si mo磧iwo嗆 i potrzeba wprowadzenia roli komentatora. Jego to bowiem specyficznym zadaniem jest – oczywi軼ie obok celebransa i w podporz康kowaniu si jemu – ukazywa obrz璠y liturgiczne w ich charakterze wezwania Bo瞠go i wzywa ludzi do aktualizowania ich odpowiedzi w dialogu z Bogiem.

   W zako鎍zeniu tych uwag o naturze roli komentatora w zgromadzeniu liturgicznym mo積a by j jeszcze okre郵i przy pomocy dw鏂h poj耩: katecheza i mistagogia.

   Jako rodzaj katechezy okre郵a pouczenia komentatora cytowane tu ju francuskie Directoire pour la pastorale de la messe. Dla unikni璚ia nieporozumienia precyzuje jednak od razu samo poj璚ie katechezy: nie chodzi tu o pouczenie szkolne, ale o inicjacj 篡w, modlitewn, prowadz帷 do uczestnictwa w obrz璠ach liturgicznych  18 .

   Ta katecheza jest par excelence katechez mistagogiczn. Cechuje j bowiem r闚noczesno嗆 鈍i皻ego znaku i wyja郾iaj帷ego s這wa, a celem jej jest wprowadzenie do uczestnictwa w misterium. Komentator za mo瞠 zosta okre郵ony bli瞠j w naturze swego urz璠u jako mistagog, jako ten, kt鏎y wprowadza w misterium  19 .

 


III.   ZADANIA SZCZEG茛OWE I WSKAZANIA PRAKTYCZNE

   W鈔鏚 zada szczeg馧owych komentatora mo積a by wyliczy nast瘼uj帷e: przygotowanie tekstu komentarza i uczestnictwa wiernych we mszy 鈍., wprowadzenie do mszy 鈍., podawanie intencji wsp鏊nej modlitwy, kierowanie zewn皻rznym uczestnictwem wiernych, obja郾ianie tekst闚 i ryt闚, pouczenie zach璚aj帷e do modlitwy i wewn皻rznego uczestnictwa.

   1.  Przygotowanie

   To zadanie szczeg馧owe 陰czy si z poleceniem zawartym w podpunkcie c) artyku逝 96 Instrukcji z 3 IX 1958, aby wyja郾ienia i wskaz闚ki komentatora by造 przygotowane na pi鄉ie. B璠zie to wymaga這 przemy郵enia i zanalizowania tekst闚 liturgicznych danej mszy 鈍. i zagl康ni璚ia do odpowiedniej literatury – je瞠li nie b璠zie si dysponowa這 gotowym tekstem komentarza.

   Przygotowanie nie ogranicza si jednak do opracowania na pi鄉ie samego tekstu komentarza. Wydaje si, 瞠 nale瘸這by to zadanie rozszerzy na przygotowanie ca貫go uczestnictwa wiernych we mszy 鈍., co obejmowa這by takie zadania, jak dob鏎 pie郾i i tekst闚 do recytacji, przygotowanie tekst闚, uzgodnienie programu z organist, przygotowanie lektora, ministrant闚 i scholi.

 

   2.  Wprowadzenie do mszy 鈍i皻ej

   Komentator ju na kilka minut przed rozpocz璚iem mszy 鈍. powinien zaj望 swoje miejsce i zaj望 si bezpo鈔ednim przygotowaniem zgromadzenia liturgicznego do maj帷ej nast徙i akcji liturgicznej. Przygotowanie to obejmuje zapowied 鈍i皻a wzgl璠nie uroczysto軼i, formularza mszalnego, podanie my郵i przewodniej liturgii dnia, dominuj帷ego nastroju itp. Tu nale膨 tak瞠 wskaz闚ki porz康kowe dotycz帷e 酥iew闚, tekst闚 itp. Przy mszach ku czci 鈍i皻ych mo積a poda ich kr鏒ki 篡ciorys.

 

   3.  Podawanie intencji wsp鏊nej modlitwy

   Jest to jedno z najwa積iejszych zada komentatora, kt鏎ego om闚ienie zajmuje wiele miejsca w literaturze. Niekt鏎zy autorzy zajmuj si komentatorem wy陰cznie w tym aspekcie „zaprosze do modlitwy” (Invitatoria, Gebetseinladungen, invitatoires 20 .

   Zagadnienie to 陰czy si z form modlitwy liturgicznej przyj皻ej w liturgii rzymskiej. Oracje msza逝 rzymskiego powsta造 jako modlitwy-syntezy, pomy郵ane jako podsumowanie cichych modlitw wiernych, zanoszonych do Boga w czasie chwili ciszy nast瘼uj帷ej po wezwaniu celebransa oremus. Z t form modlitwy przyj皻ej w zgromadzeniu liturgicznym 陰czy si problem sensownego wype軟ienia tej chwili ciszy. Wprowadzane w pewnych okresach ciche odmawiane w tym miejscu „Ojcze nasz” nie rozwi您uje problemu; chodzi bowiem o nadanie modlitwie wiernych pewnego jednolitego kierunku, tak aby ko鎍owa modlitwa celebransa, collecta, mog豉 by wyrazem i podsumowaniem modlitw zgromadzenia. To zadanie mog spe軟i tylko invitatoria – kr鏒kie sformu這wania motywu i intencji modlitwy, tre軼iowo zwi您ane z nast瘼uj帷 oracj, wypowiedziane przez komentatora po oremus a przed chwil ciszy, kt鏎a koniecznie musi by zachowana. Dzi瘯i nim cicha modlitwa wiernych, nie trac帷 nic ze swego charakteru modlitwy osobistej, indywidualnej, od razu konkretyzuje si w kierunku jednej z wielu mo磧iwych intencji, co zabezpiecza jedno嗆 modlitwy zgromadzenia, kt鏎ej wyrazem zewn皻rznym stanie si za chwil g這郾a modlitwa celebransa, przewodnicz帷ego zgromadzenia.

   Nale篡 odrzuci jako niew豉軼iw i niezgodn z duchem liturgii form w陰czania si komentatora przez dublowanie w j瞛yku ludowym modlitwy odmawianej przez celebransa po 豉cinie. Jego zadaniem jest tylko odmawianie invitatori闚. Nale篡 je odmawia w czasie mszy 鈍. trzykrotnie: przed kolekt, modlitw nad darami wzgl璠nie prefacj oraz przed pokomuni  21 .

   Z okre郵onego powy瞠j charakteru tych invitatori闚 wynika, 瞠 nie stan si one nieaktualne z chwil wprowadzenia j瞛yka narodowego do modlitw celebransa. Ich zadaniem nie jest bowiem dublowanie, lecz przygotowanie i wprowadzenie do nich  22 .

 

   4.  Kierowanie zewn皻rznym uczestnictwem

   W wykonywaniu tego zadania komentator mo瞠 si powo豉 na art. 30 Konstytucji o liturgii:

   „Celem wzmo瞠nia czynnego uczestnictwa nale篡 pobudza wiernych do wykonywania aklamacji, odpowiedzi, psalm闚, antyfon, pie郾i, jak r闚nie czynno軼i czy gest闚 oraz przybierania w豉軼iwej postawy cia豉”.

   W sprawowaniu tej funkcji szczeg鏊nie potrzebny jest takt, aby nie zrazi wiernych niech皻nie widzianym „musztrowaniem” z ambony. Nale篡 unika bezpo鈔edniego nakazywania, lepiej b璠zie podsun望 w odpowiedniej chwili motyw, dlaczego teraz wypada przyj望 tak czy inn postaw. Z czasem, gdy zgromadzenie przywyknie do spontanicznego przyjmowania okre郵onych postaw w odpowiednich momentach, mo積a b璠zie zaniecha tych uwag – chocia przypomnienie zwi您ku pomi璠zy postaw wewn皻rzn a zewn皻rznym jej wyrazem zawsze mo瞠 by po篡teczne.

 

   5.  Obja郾ianie i pouczanie

   Odno郾ie do pozosta造ch wyst徙ie komentatora to Instrukcja okre郵a je s這wami explicationes et monitiones. Zdaniem Rogueta  23  nie s to dwa odr瑿ne rodzaje uwag, nie mo瞠 by bowiem czystych obja郾ie, kt鏎e mia造by na celu tylko pouczenie dla samego zaspokojenia ciekawo軼i, jak z drugiej strony nie powinno by upomnie czysto porz康kowych, nie zmierzaj帷ych do rozbudzenia modlitwy i innych form wewn皻rznego uczestnictwa.

   Zagadnieniu samej tre軼i tych uwag komentatora mo積a by po鈍i璚i osobny, obszerniejszy artyku, ilustrowany negatywnymi i pozytywnymi przyk豉dami. Tu wystarczy zaznaczy, 瞠 w my郵 Instrukcji powinny one by nieliczne, umiarkowane i przejrzyste. Nie mog te by jednostajne, stereotypowe i banalne. Zwi瞛這嗆 powinna si 陰czy z bogactwem tre軼i, co wcale nie jest 豉twe do urzeczywistnienia. Musz one by obiektywne, inspirowane przez Pismo 鈍. i ducha liturgii, z drugiej strony musz mie na sobie pi皻no wewn皻rznego zaanga穎wania komentatora, musz 鈍iadczy o tym, 瞠 on sam uczestniczy w zgromadzeniu liturgicznym w duchu wiary i modlitwy.

   Je瞠li chodzi o czas wyg豉szania uwag komentatora to Instrukcja m闚i og鏊nie tempore opportuno. Znaczy to: nie przed ceremoniami lub po nich, ale zasadniczo w trakcie ich odbywania. Inaczej wprowadzenie funkcji komentatora mija這by si z celem.

   Je瞠li chodzi o momenty dawania tych obja郾ie i poucze, to og鏊na zasada brzmia豉by: ile razy jest to potrzebne dla pog喚bienia czynnego uczestnictwa wiernych. Jeden jest problem otwarty: czy obja郾ia podczas kanonu, zw豉szcza w czasie sacrum silentium po konsekracji? Nie mo積a by tu da odpowiedzi zdecydowanie negatywnej. Przepisy liturgiczne nie nakazuj zdecydowanie tego milczenia, ale je zalecaj. Je瞠li jednak mamy do czynienia z wiernymi jeszcze niedostatecznie urobionymi pod wzgl璠em liturgicznym, niezdolnymi jeszcze na og馧 do modlitewnego wype軟ienia ciszy bez rozbudzonej wiary – na pewno potrzebna b璠zie pomoc komentatora w tych najwa積iejszych chwilach mszy 鈍.

   Na koniec nale瘸這by jeszcze pokr鏒ce zebra pewne zasady praktyczne dotycz帷e wykonywania funkcji komentatora. B璠 one dotyczy造 osoby komentatora, jego stroju i miejsca, g這su, stosunku do celebransa i innych r鏊 w zgromadzeniu liturgicznym.

   1.  O s o b a   k o m e n t a t o r a.  Komentatorem powinien by o ile mo積o軼i kap豉n albo przynajmniej kleryk. Jest to funkcja trudna i odpowiedzialna, do kt鏎ej na og馧 tylko kap豉n jest odpowiednio przygotowany. W braku kap豉na lub kleryka mo瞠 by komentatorem m篹czyzna 鈍iecki wzorowych obyczaj闚 i dobrze przygotowany. Directoire francuskie (nr 91) zaleca, aby w tym wypadku inny by charakter tekstu komentarza, kt鏎y powinien by przygotowany przez kap豉na lub razem z nim. Niewiasta nie mo瞠 nigdy pe軟i roli komentatora, z konieczno軼i mog豉by tylko prowadzi (quasi ducat) 酥iew i modlitwy wiernych.

   2.  S t r  j   i   m i e j s c e.  Kap豉n lub kleryk maj by ubrani w kom輳. Wydaje si, 瞠 nic nie stoi na przeszkodzie, aby i 鈍ieccy komentatorzy przywdziewali str鎩 liturgiczny, skoro w my郵 Konstytucji o liturgii spe軟iaj oni obecnie prawdziw funkcj liturgiczn, a nie tylko delegowan, jak to dawniej podkre郵a豉 Instrukcja z 3 IX 1958 roku w punkcie 93. Z tego samego wzgl璠u odpadaj zastrze瞠nia co do zajmowania przez 鈍ieckiego komentatora miejsca w prezbiterium lub na ambonie, na r闚ni z komentatorem kap豉nem lub klerykiem.
   Je瞠li chodzi o ambon, to w naszych warunkach nie b璠zie ona miejscem najlepszym dla komentatora, albowiem eksponuje ona go zanadto w stosunku do celebransa. Powinien on zajmowa takie miejsce, aby wierni mogli go obejmowa jednym spojrzeniem wraz z akcj liturgiczn przy o速arzu.

   3.  G  o s.  Wed逝g Instrukcji uwagi komentatora powinny by wypowiadane voce moderata. G這s krzycz帷y, kaznodziejski narazi豚y wyst徙ienie komentatora po prostu na 鄉ieszno嗆. Dlatego nie mo積a sobie wyobrazi komentatora w przeci皻nym du篡m ko軼iele bez mikrofonu. Wynalazek mikrofonu w og鏊e umo磧iwi dopiero wyst徙ienie komentatora w zgromadzeniu liturgicznym. Komentator niczego nie proklamuje ani nie przewodniczy, nie modli si za wszystkich, ale sugeruje, podsuwa, wyja郾ia, dlatego pozostaje dla niego tylko vox moderata. Nale篡 tu przestrzega przed przesad w drugim kierunku przez m闚ienie p馧szeptem lub szeptem, w stylu jakiej melodeklamacji (np. przy akompaniamencie organ闚), przy stosowaniu r騜nych efekt闚 recytatorskich itp. G這s komentatora nie powinien g鏎owa nad g這sem celebransa, dlatego celebrans powinien mie mikrofon o tej samej sile co i komentator  24 .

   4.  S t o s u n e k   d o   c e l e b r a n s a   i   i n n y c h   o s  b   w   z g r o m a d z e n i u   l i t u r g i c z n y m.  Po tym wszystkim, co zosta這 powiedziane powy瞠j o roli komentatora, stosunek jego do celebransa ju jest okre郵ony dostatecznie jasno. Mo積a by tylko doda, 瞠 nie powinien on nigdy dublowa modlitw celebransa oraz „nakrywa” ich swoim g這sem (orationibus... numquam superponantur). Formu逝je te zasady Instrukcja z 1958 r. wyra幡ie w punktach c i d. Ponadto komentator nie powinien przerywa ani op騧nia czynno軼i celebransa, 瞠by on nie musia na niego czeka (punkt 7). Odno郾ie innych os鏏 w zgromadzeniu liturgicznym nale篡 podkre郵i r騜nic pomi璠zy komentatorem a lektorem. Wynika to z og鏊nej zasady, 瞠 komentator nie dubluje 瘸dnej funkcji w zgromadzeniu liturgicznym, ale interpretuje. Mo瞠 on da wprowadzenie do czyta biblijnych, ale sam nie powinien czyta (Por. Instr. pkt. e). Og鏊nie bior帷 ca豉 celebra liturgiczna powinna przebiega spokojnie i harmonijnie, a komentator nie mo瞠 w 瘸dnym wypadku zak堯ca tego przebiegu, przeciwnie, powinien go zabezpiecza i regulowa  25 .

   W zako鎍zeniu tych rozwa瘸, kt鏎ych celem by這 syntetyczne scharakteryzowanie funkcji komentatora liturgicznego w jej genezie, celu i naturze oraz szczeg馧owych zadaniach i praktycznych zasadach, nasuwa si pytanie: jakie nadzieje mo積a wi您a z pojawieniem si tej nowej roli w zgromadzeniu liturgicznym?

   Cytowany tu ju wielokrotnie Knauber okre郵a t funkcj jako najbardziej decyduj帷 dla post瘼uj帷ej odnowy 篡cia liturgicznego. Oznacza ona, jak mo積a ufa, koniec epoki o kulach chodz帷ej, prywatnej, „mszalikowej” pobo積o軼i w ruchu liturgicznym i pocz徠ek epoki nowej, cechuj帷ej si bezpo鈔ednio軼i spo貫cznego prze篡cia liturgicznego  26 .

   Wydaje si, 瞠 z innego jeszcze punktu widzenia wprowadzenie funkcji komentatora mo瞠 mie decyduj帷e znaczenie dla urzeczywistnienia soborowej odnowy liturgicznej w parafiach.

   Konstytucja soborowa o liturgii, wyra瘸j帷 w art. 14 wielkie pragnienie Matki Ko軼io豉, „aby wszystkich wiernych prowadzi do pe軟ego, 鈍iadomego i czynnego udzia逝 w obrz璠ach liturgicznych, kt鏎ego si domaga sama natura liturgii”, r闚nocze郾ie z wielkim realizmem stwierdza, 瞠 nie ma 瘸dnej nadziei urzeczywistnienia tego pragnienia, dop鏦i kap豉ni-duszpasterze nie przejm si g喚boko duchem i moc liturgii. Dlatego te Konstytucja z naciskiem przypomina kap豉nom ich obowi您ki w dziedzinie liturgii, szczeg鏊nie w artyku豉ch 11 i 19:

   „Dlatego duszpasterze powinni czuwa, aby czynno軼i liturgiczne odprawia造 si nie tylko wa積ie i godziwie, lecz tak瞠, aby wierni uczestniczyli w nich 鈍iadomie, czynnie i owocnie”.
   „Duszpasterze niech zabiegaj gorliwie i cierpliwie o liturgiczne wychowanie oraz czynny udzia wiernych tak wewn皻rzny, jak i zewn皻rzny, stosownie do ich wieku, stanu, rodzaju 篡cia i stopnia kultury religijnej, spe軟iaj帷 w ten spos鏏 jeden z g堯wnych obowi您k闚 wiernego szafarza Bo篡ch tajemnic.”

   Ot騜 trzeba tu postawi decyduj帷e pytanie praktyczne: co robi, aby powy窺zy obowi您ek dotar nie tylko do 鈍iadomo軼i og馧u duszpasterzy, zw豉szcza parafialnych, ale znalaz ponadto sta貫, zwyczajowe miejsce w rozk豉dzie ich zaj耩 duszpasterskich? Co zrobi, aby ten obowi您ek nie pozosta w rz璠zie wielu pi瘯nych sformu這wa wyra瘸j帷ych idea 篡cia kap豉雟kiego, kt鏎ymi w praktyce na co dzie ma這 kto si przejmuje, ze wzgl璠u na ich zbyt og鏊nikowe i ma這 konkretne sformu這wanie?

   Co nale篡 tu rozumie przez sformu這wanie konkretne? Na og馧 ka盥y kap豉n powa積ie traktuje te obowi您ki, kt鏎e s mu konkretnie zlecone w sta造m wzgl璠nie cotygodniowym podziale funkcji duszpasterskich w zespole ksi篹y parafialnych, jak np. dy簑r dla zaopatrywania chorych, g這szenie kaza lub obs逝ga konfesjona逝. Ot騜 potrzeba, aby w rz璠zie tych konkretnych przydzielonych obowi您k闚 znalaz si obowi您ek komentatora liturgicznego. Aby w rozk豉dzie zaj耩 na dany tydzie figurowa這 wyra幡ie: ks. X – kazania, ks. Y – konfesjona i taca – a ks. Z – komentarz liturgiczny, przygotowanie i prowadzenie mszy 鈍. Nie tylko tej dla dzieci, ale wszystkich.

   Wtedy tylko ta sprawa nie zagubi si w codziennym 篡ciu duszpasterzy i wtedy dopiero b璠ziemy mogli powiedzie, 瞠鄉y powa積ie potraktowali na這穎ny nam przez Konstytucj o liturgii nowy obowi您ek: wychowawcy i przewodnika ludu wiernego do 鈍iadomego, czynnego i owocnego prze篡wania misteri闚 liturgicznych – obowi您ek mistagoga, w praktyce 軼i郵e zwi您any z obowi您kiem komentatora w zgromadzeniu liturgicznym.

 


BIBLIOGRAFIA
   1.  A. G. Martimort, Catéchèse episcopale et „Monitions diaconales”, La Maison Dieu 17 (1949) 110-120.
   2.  Directoire pour la pastorale de la messe à l'usage des diocèses de France, Paris 1956, art. 39, 84-91.
   3.  J. Goldbrunner, Ein Weg zur Mitfeier der Gemeinde in der Osternacht, [w:] Paschatis Solemnia, Freiburg 1959.
   4.  J. A. Jungmann, Diakon in der Geschichte, Lexikon für Theologie und Kirche 2III, 1959, 319-321.
   5.  A. M. Roguet, Le commentateur, La Maison Dieu 60 (1959) 80-98.
   6.  J. Froger, Le Concile de Trenie a-t-il prescrit de donner des explications en langue vulgaire pendant les cérémonies liturgiques, Romae 1959.
   7.  J. Molin, Etait-il inconcevable au 16 siècle de faire au peuple, des monitions dans sa langue au cours des cérémonies? La Maison Dieu 61 (1960) 48-57.
   8.  A. Duval, Le concile de Trente et les origines du commentateur, La Maison Dieu 61 (1960) 41-47.
   9.  J. Pascher, Das Invitatorium, Liturgisches Jahrbuch 10 (1960) 149-158.
   10.  J. H. Dalmais, Le diacre, guide de la prière du peuple d'après la tradition liturgique, La Maison Dieu 61 (1960) 30-40.
   11.  A. Knauber, Die Aufgabe des „Commentators” [w:] Eucharistiefeier in der Pfarrgemeinde, Trier 1961, 121-148.
   12.  F. Kolbe, Gebetseinladungen [w:] Liturgie in der Gemeinde, I, Salzkotten 1964, 191-198.
   13.  F. Kolbe, Zu den Gebetseinlandungen, Liturgisches Jahrbuch 15 (1965) 54-55.
   14.  M. D. Bouyer, Faut-il encore des invitatoires? La Maison Dieu 81 (1965) 97-104.
   15.  R. Fabrini, La composizione dell'assemblea liturgica, Rivistà di Pastorale Liturgica 3 (1965) 190-198.

 

PRZYPISY

1  A. Knauber, Die Aufgabe des „Commentators”, [w:] Eucharistiefeier in der Pfargemeinde, Trier 1961, 121.

2  Por. M這dzie na Mszy 鈍i皻ej. Jest? Rozumie? Bierze udzia? Homo Dei 30 (1961) 119-120.

3  S. W鎩cik, Msza 鈍i皻a z uczestnictwem wiernych, Homo Dei 34 (1965) 156-157.

4  Por. A. M. Roguet, Le „commentateur”, La Maison Dieu 60 (1959) 80-82.

5  Por. dz. cyt. 122-123.

6  Por. J. A. Jungmann, Diakon in der Geschichte, [w:] Lexikon für Theologie und Kirche 2III, 1959, 312-321.

7  Tak funkcj przypisywa diakonowi A. G. Martimort w art.: Catéchèse episcopale et „Monitions diaconales”, La Maison Dieu 17 (1949) 110-120, bezpodstawno嗆 tej tezy wykaza jednak瞠 J. H. Dalmais w art.: Le diacre, guide de la prière du peuple d'après la tradition liturgique, tam瞠 61 (1860) 30-40.

8  Por. Knauber, 126.

9  J. Froger, Le concile de Trente a-t-il prescrit de donner des explications en langue vulgaire pendant les cérémonies liturgiques? Romae 1959 twierdzi, 瞠 przepis ten dotyczy tylko poucze w ramach kaza i przed ceremoniami a nie w czasie ich trwania. T tez jako nieuzasadnion odrzucaj jednak瞠 A. Duval, Le concile de Trente et les origines du commentateur, La Maison Dieu 61 (1960) 41-47 oraz J. B. Molin, Etait-il inconcevable en 16-e siècle de faire en peuple des monitions dans sa langue au cours des cérémonies? Tam瞠 48-57.

10  Por. Knauber, 127.

11  Tam瞠.

12  Instructio de Musica Sacra et Sacra Liturgia ad mentem Litterarum Encycl. Pii Papae XII „Musicae Sacrae Disciplina” et Mediator Dei, Acta Apostolicae Sedis 50 (1958) 657. Przek豉d polski S. W鎩cika: Homo Dei 28 (1959) 104-117.

13  Por.: La Constitution sur la Liturgie, Commentaire Complet par: J. Gelineau, P. M. Gy, P. Jounel, A. M. Roguet, S. Semois, La Maison Dieu 77 (1964) 56, 67-68.

14  Por., Roguet, art. cyt., 82-83.

15  Por. tam瞠, 83-84; Knauber 131-132.

16  Por. Directoire, Paris 1956, pkt. 25; por. r闚nie R. Falsini, La composizione dell assemblea liturgica – Rivistà di Pastorale Liturgica 3à(1965) 190-198 passus o komentatorze.

17  Por. J. Goldbrunner, Ein Weg zur Mitfeier der Gemeinde in der Osternacht, [w:] Paschatis Solemnia, Freiburg 1959, 298 i 301.

18  „Dans les articles qui vont suivre, on employera le mot traditionel de catéchèse pour désigner non pas une instruction scolaire, mais une initiation vivante, priante et partant des rites eux-mêmes". Directoire, nr 24.

19  Por. Guy de Bretagne, Pastorale catéchètique, Paris 1953, 15.

20  Por. J. Pascher, Das Invitatorium, Liturgisches Jahrbuch 10 (1960) 149-158; F. Kolbe, Gebetseinladungen, [w:] Liturgie in der Gemeinde, I, Salzkotten 1964, 191-198.

21  Por. Pascher i Kolbe – artyku造 cyt.

22  Por. M. D. Bouyer, Faut-il encore des invitatoires? La Maison Dieu 81 (1965) 97-104; F. Kolbe, Zu den Gebetseinladungen, Liturgisches Jahrbuch 15 (1965) 54-55.

23  Art. cyt. 88-89.

24  Por. Knauber, 144.

25  Por. tam瞠, 138.

26  Tam瞠, 146-147.

 

 

 

 

 

 

 

 


 s. 143

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 s. 144

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 s. 145

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 s. 146

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 s. 147

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 s. 148

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 s. 149

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
 


 s. 150

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
 


 s. 151

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 s. 152

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 s. 153

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 s. 154

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 s. 155

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 s. 156

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 s. 157

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 s. 158

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 s. 159

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 


 s. 160